Depremlerin hazırlıksız yakaladığı kesimlerden biri de her halde mimarlar, mühendisler, tasarımcılar. Meslek çevrelerimiz, üniversitelerimiz; gördük ki burada gündeme getirmeye çalıştığımız konuya neredeyse hiç yaklaşmamışlar. Öyle ki; deprem sonrasında bile,“geçici iskan amaçlı prefabrike ikiz konut” şartnamesini bile çok zor elde ettik. Tanıdığımız birçok mimar, tasarımcı, inşaatçı, yatırımcı konuya ilgisiz kalmayı sürdürüyordu. Meslek odalarında da konuyla ilgili bir çalışma olmadığını gördük. Resmi şartname ve ekindeki büyük olasılıkla 50’li yıllardan kalma tip projenin niteliksizliği konuya bizim çevrelerimizde sürdürülen bu kayıtsızlık gözönüne alınınca doğrusu kimseyi şaşırtmamalı. Işte, bu noktada , bize ”sorulmamış bir soruya yanıt aramak” için çalışmaya koyulduk. Prefabrike deprem konutu ne demek? Doğrusu, neredeyse tüm “prefabrike” yapıların, deprem sırasında dağılmış olduğunu görmek ülkemizde anlaşılan ve üretilen hali ile prefabrikasyon açısından pek ümit verici değil! Ayrıca Devlet eliyle afetzedeler için yaptırılan şeylerin de konut değil geçici barınaklar olduğunu biliyoruz. Burada doğru tanım ve deyimin “Deprem (Afet) Sonrası Geçici Barınma Birimleri” olması gerektiğini düşünüyoruz. Bu niteliği ile tasarlanması, üretilmesi ve potansiyel kullanım yörelerinde stokta hazır tutulması gereken birimlerin, afet sonrasında çok kısa zamanda kurulabilmesi ve ilkel çadır sistemlerinden vazgeçilmesi gerekmektedir. Bu yaklaşımımız tasarım için de belirleyici oluyor: Daha mütevazı bir boyutlanma, tekrar kullanabilmek üzere sökülüp minimum hacimde stoklanabilirlik, doğaya çok az müdahale (beton dökmek gibi), çok hızlı taşıma ve kolay kurulabilirlik (bir mobilya kiti gibi, çok fazla alet edevat kullanmadan), asgari boyuta karşın, tam ve insanca donanım (afet sırasında yalnızca barınaklar değil yaşamsal eşyalar da yitirildiği için bir takım asgari yaşam araçları içerme) modüler yapıya karşın, duş,wc,mutfak donanımı boyutlaması ile belirlenmiş esnek ve büyüyebilir bir yapı (2-4-6 kişilik) kompaktlık, yanyana gelebilirlik, döküntülük anlamına gelmeyen bir ucuzluk belirleyici kriterler oluyor. ASGBB'ler; afet sonrasında çadır yerine hemen kurularak; çadır ve geçici konut aşamalarının kısa zamanda tek bir organizasyonla atlatılmasına ve yeni yerleşim planlamasına hızla geçilmesine (maddi kaynak ve zaman tasarrufu sağlayarak) katkıda bulunmalıdır. Burada en önemli aşamalardan biri, olağanüstü durum öncesinde ASGBB'nin yeterli sayıda üretilip gerekli durumda kurulabilecek biçimde potansiyel afet bölgelerine yakın bir yerlerde stoklanmasıdır. Az yer kaplayan stok, sökülüp takılma sırasında sıfır fire bu nedenle önemli oluyor. ASGBB, planda; 90x210 boyutlu brüt 2 m^2'lik 5 dilimden oluşur. İç yükseklik 210 cm'dir. Toplam alan: 10 m^2'dir. Çadırdan daha büyük ve donanımlı, resmi “prefabrik” ten daha küçük ancak tefrişli bir barınma ve yaşam sürdürebilme aracıdır. Girişten geriye doğru üç adet 90’lık modül yaşama; dördüncü mutfak; beşinci wc ve duştur. Duş teknesi üzerinde aynı bataryayı kullanan bir mini köşe lavabosu eklenebilir. Mutfak birimi sol tezgahta iki gözlü elektrikli ocak, tezgah altı buzdolabı içerir. Sağ tezgah yerine 90 cm'lik damlalıklı eviye vardır. Bu tezgahın altı boştur. Yaşama bölümü, birbirinin altına geçebilen iki tekerlekli yatak (veya iki ranza), yatakların arasına girebilecek bir masa, masanın stok durumunda altına gireceği bir veya iki dolap gibi donatımlara göre ölçülendirilmiştir. Konseptimiz afetzedelere, asgari eşyanın da aynı bütçe içinde sunulmasını önermektedir. Katlamalı - geçmeli mobilya donanımının da özel tasarım ürünü olması düşünülmüştür. Bu arada durum ve konuma göre enerji temini önem kazanıyor. Isınma herhalde elektri enerjisiyle olacak. Tüm iç tesisat, kendini taşır biçimde açıktan geçecek. Önerilen yaşama modülü, yeni 90 cm'lerin eklenmesiyle, daha çok kişiyi barındırabilir. Birimlerin yanyana gelebilirliği için (çok yakınlaşıp birbirlerine değmemelerini tercih ediyoruz) yan cephelerde pencere yok. Ön kapı camlı, arkada wc-duş’ta bir pencere daha var. Yaşama bölümünün tavanında çok basit bir havalanma kapağı var (tek noktadan mafsallı, döner). Bitmiş “kutu” tümüyle prizmatik. Üzerini örten metal (alü veya galvanize sac) elemanın yay kesiti ile prizma arasında hava boşluğu var. Tepe havalığı buraya açılıyor. Metal örtü elemanları, prizmaya, geçme sistemi ile bağlanıyor. Kenetlenme-sıkışma sonucu yerinde sabitleniyor.90x 210 luk standart panel birimlerinin kalınlığı 5 cm. Panellerin; 3 cm. izolasyon + 2 x (0.8 cm plywood + postform laminat/resopal) olarak standart bir konstrüksyon kapı gibi üretilmesi hem kolay hem ucuz. Tek kişi kaldırabilir, ayrıca bir yapı için gerekli 20 adet panel üstüste stoklanabilir. Döşeme de bu durumda laminat kaplama oluyor. Kapılar değişik renk laminatlarla kaplanabilir. Panellerle birleştiği zaman taşıyıcı değeri artan galvanize profillerden oluşan 220x220 çerçeveler sistemin kurulma bileşenleridir. Detaylar genellikle geçme takma yöntemlerle çözüldüğü için tüm prizmanın montajı (tesisat hariç) neredeyse alet kullanmadan, iki kişi tarafından 1 saatte yapılabilecektir. Uzmanlık gerektirmeyen kit’in kurulmasında yöre insanından katılım istenebilecektir. Tam bir ASGBB'nin demonte stok hali yaklaşık 2,2x2,2x1 = 5 m³ bir hacim tutar. En geniş eleman, karayolları standartlarına uygun bir ağır vasıta gabarisini aşmaz. Bir konteyner boyutuna içindeki tefrişle birlikte 9 adet ASGBB sığar. Birimlerin; zeminle olan ilişkileri, altyapıları, birbirleriyle eklemlenmeleri ve diğer donatımların konumları için olay ve yer belirlemeden kesin öneri getirmek olanaksız. Birimlerin arka kısa cepheleri boyunca hazırlanacak bir tesisat kanalı tüm altyapıyı çözecektir. Bu öneride birim başına ençok 2,5 m tül altyapı düşmektedir. Elbette temiz bir çevre düzeni için en azından dolaşım alanlarına mıcır dökülmelidir. Ama, temel - döşeme platformları için döşemelerin betonlanmasını gene kırılgan doğaya geri dönülmez bir saldırı olarak algılıyor ve kabul edemiyoruz. Hatırlatmalıyız ki Marmara bölgesine yapılan 20000 resmi prefabrik, bir gün kısmet olur da sökülürse doğada 2 milyon m2 beton döşeme kalacak! Bunun yerine, sıyrılmış ve düzleştirilmiş bir alanda mıcır üzerine, sonradan kaldırılabilir tekil sömeller (örn. fiber kutular) konarak “Birim” yerden koparılarak temel oluşturulabilir. Böylece, döşeme de iklim ve çevre koşullarından yalıtılmış olur. Son olarak şunu belirtmeliyiz: Prototip üretmeden önerideki malzeme ve detayların performansını ölçmek; üretim süreç ve maliyetini (maliyetin, resmi prefabrik sınırları içinde kalacağını öngörebiliyoruz) ayrıntılandırmak, basitleştirmek, ucuzlatmak olası değil. Ama hiç olmazsa artık (diğer yeni öneriler gibi) üreticilerini bekleyen bir ASGBB tasarımımız var. Tabi bize soran olursa!

Haydar Karabey

Deprem sonrası acil asgari barınma birimleridir.